حقیقت محمدیه در ادب فارسی

haghighat_e_mohamadiye
قیمت پشـت جلد : 350,000 ﷼ تماس گرفته شود وزن: 760 g


+

مشخصات

منصور پیرانی - مریم السادات ایمان دوست
علم و دانش
وزیری
9786007136898
466

حقیقت محمدیه، ماهیت و منشأ آن

«حقیقت محمدیّه» در عرفان اسلامی اصطلاحی  است به معناى تعیّن اول از ذات حضرت حق که در رأس همه «اعیان ثابته» قرارگرفته و همان اسم اعظم و جامع اسماء الاهی است. از این حقیقت است که همه عوالم به ظهور رسیده است. به اعتقاد عرفا «حقیقت محمدیّه» به‌طور کلی در انسان کامل ظاهر می‌شود؛ نبى، رسول و ولىّ، مظاهر این حقیقت در عالم سِفْلی هستند و کامل‌ترین مظهر آن در اندیشه و مکتب شیعه پیامبر اسلام است. حقیقت نور محمدی یا «حقیقت محمدیه» در اصطلاح عرفان همان عین ثابت محمدی است که در راس همه اعیان ثابته واقع شده و با تجلی برتر الهی تحقق یافته، واسطه فیض و ظهور همه خیرات و برکات در عالم هستی است. این اصطلاح برگرفته از روایات بسیاری است که در آنها حقیقت محمدیه به عنوان حقیقیت نور، مخلوق برتر و در نشان تقرب به حق تعالی معرفی شده است. بسیاری از عارفان اسلامی به این بحث پرداخته‌اند و یکی از ارکان عرفان اسلامی محسوب می‌شود و در عرفان نظری ابن عربی جایگاه ویژه­ای دارد.

 

مقدمه کتاب حقیقت محمدیه در ادب فارسی

«عقل چشم و پیمبری نور است»

طرح ذهنی اثر حاضر به حدود بیش از بیست سال پیش بازمی­گردد، زمانی که کتاب «چهره مسیح در ادب فارسی» اثر دکتر قمر آریان در قفسه کتابفروشی های خیابان انقلاب و بازارچه کتاب و تقریبا در هر کتابفروشی معتبر می درخشید و بیننده را به تأمل نگه می داشت. هرگاه این کتاب را می‌دیدم بی درنگ این شوق و آرزو در دل من قوت می­گرفت که آیا می شود کتابی در این مایه و محتوا درباره رسول مکرم اسلام(ع) در ادبیات فارسی موضوع پژوهش قرار گیرد؛ چرا که بخش قابل توجهی از ادبیات فارسی مزین و متبرک است به آیات قرآنی یا مضامین و مفاهیم آسمانی آن، و اقوال و احادیث نبی مکرم اسلام علیه و آله السلام.

فکر این طرح همیشه ذهن نگارنده را به خود مشغول می‌داشت تا اینکه فضل خداوند شیرینی میوه درخت دانش و علاقه به کتاب و کتابخوانی را در کام جانش چشانید و بر سر خوان فضل و احسان ارباب کمالش نشانید، در مسیر علم­آموزی و معرفت­اندوزی هدایتش کرد، در محفل انس معلمان و اربابان فضل و دانش واردکرد تا از خرمن دین و دانش ایشان خوشه چینی کند. در مدت ایام دانش­آموزی و دانش­اندوزی آن طرح ذهنی معهود همیشه در خاطر نگارنده می­چرخید و می‌گردید؛ یادداشت­ها و طرحواره‌هایی هم داشت که آهسته و آرام سرگرم تدوین و تکمیل بود تا اینکه توفیق آشنایی و همکاری با همکار متدین و فرهنگی که اینک در این پژوهش سهم بزرگی دارند حاصل شد، سرکار خانم مریم السادات ایمان‌دوست با همت والا و علاقمندی وافر به دانش و پژوهش علمی، و به ویژه ارادت قلبی و خالصانه به اهل بیت عصمت و طهارت که جانمایه اصلی انگیزه و دلگرمی‌شان بوده و هست، پیگیرکار شدند و ما را هم بیش از پیش به کار وادار و امر تکمیل طرح را تسریع وهموارتر کردند. کار با همکاری ایشان ادامه یافت تا به این شکل درآمد که هنوز و البته همیشه جای تداوم و تکمیل در آن احساس می‌شود و نیاز است؛ و اقرار می‌کنیم که این موضوع خود از زوایای گوناگون قابل طرح، بررسی و تکمیل است.

تکریم و ستایش حضرت رسول اکرم (ص) و بیان ارزش الهی او را پیش از آنکه انسان‌ها، مؤمنان و پیروان آن حضرت، بیان کنند، سند قرآنی و حدیث قدسی داردکه خداوند نام رولش را همردیف نام خود ذکر می­کند: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ أَطِيعُواْ اللّهَ وَأَطِيعُواْ الرَّسُولَ ... (نساء: 59)  ویا «اِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيمًا» (احزاب: 56) لین مهم در پهنه ادب فارسی هم بازتاب گسترده­ای دارد:

ایزد که رقیب جان خرد کرد               نام تو ردیف نام خود کرد

                                                             (جمالدین عبدالرزاق اصفهانی، 1320: 3)

خداوند متعال در قرآن و احادیث قدسی از آن حضرت به بزرگی یاد کرده است؛ «انا ارسلناک رحمة للعالمین» «انا ارسلناک شاهدا و مبشرا و نذیرا»، «لو لاک لما خلقتُ الافلاک». خداوند وجود مبارک نبی مکرم را به نظر عنایت پرورد و ایشان را مایه برکت، رحمت بندگانش قرارا داد. از نور و جوهر و حقیقت هستی خود در وجود مبارک پیغمبر اسلام دمید تا واسطه میان حق و خلق گردید. «حقیقت محمدیّه» مظهری است از مظاهر مفهوم انسان کامل که آن هم خود مظهر «عقل کل» است که از آن، گاه به «عقل اوّل» نیز تعبیر می‌شود و در عرفان از آن به «چراغ بندگی» تعبیر می‌شود که همان «نور محمدی» است و دارای مراتبی چون: عقل هیولایی ، عقل بالملکه، عقل بالفعل و عقل مستفاد است. «حقیقت محمّدّیه» اصطلاحی است جامع مراتب جمیع انبیاء و اولیاء الاهی و کمال مرتبه وجودی تمام آنها، این حقیقت ازلحاظ مرتبت وجودی، مقدّم به همه انبیاو اولیا، امّا ازلحاظ حضور جسمانی آخرِ آنها محسوب می­شود. «حقیقت محمّدی» اوّلین حقیقت ظاهر و کاملترین تعبیر برای نوع انسانی و برگزیدۀ نوع بشر است. نکته شایان توجّه این که تعبیر «حقیقت محمّدی» محدود و منحصر به وجود مبارک شخص محمّد رسول الله نمی‌گردد، بلکه این تعبیر «حقیقتی» است کلّی و مظهر تام و کمال حق، که در ادوار متمادی به صورت انبیاءو اولیاء الاهی از آدم گرفته تا خاتم ظاهر گشته است. بنابراین همه انبیا و و اولیا از مظاهر آن «حقیقت» هستند. همة انسانهای‌ کامل‌ از آدم‌ (ع‌) به‌ این‌ سوی‌ با تمام کثرت و تنوعى‌ که‌ داشته‌اند، با آن‌ به‌ کمال‌ رسیده‌اند؛ در حقیقت‌ همگى‌ از نور و منشأ «حقیقتى واحد» بوده‌اند که‌ جوهرة آن «حقیقت واحد» در‌ حقیقت وجودی‌ پیامبر اسلام پدیدار گشته‌ است و وقتی تعبیر «حقیقت محمدیه» گفته می­شود در حقیقت مراد آن «نور نبوت» و حقیقت واحد و مشترک و ثابت در وجود همه انبیا و اولیای و به کل انسان­های کُملی است. نبوّت محمّد پیش از همه انبیا حاصل شد. ابن عربی بر اساس حدیث نبوی «کُنْتُ نَبِیّاً وَ آدَمُ بَیْنَ الْمَاءِ وَ الطِّینِ أَوْ بَیْنَ الرُّوحِ وَ الْجَسَدِ» معتقد است پیامبر اسلام قبل از آنکه در دورة خاصی از تاریخ به پیامبری برگزیده شود، وجود داشته است اما نه وجود خارجی عینی.

اصطلاح عرفاني «حقیقت محمّدیّه» در قرآن كريم و روايات به صراحت  بكار نرفته است، اما وجهة الهي انسان در قرآن كريم مورد اشاره قرار گرفته، علاوه بر آن بسیاري از تفاسير، اين اصطلاح را به كار برده و آياتي از قرآن كريم را با آن تطبيق داده‌اند. تاملی هرچند گذرا در جوهرة ادیان الاهی، نشان می‌دهد که هر یک از آنها برطبق جهان بینی حاکم بر هستۀ مرکزی اندیشه خود، به انسان کامل توجّه داشته‌ و دارند. هر متفکر و هر مکتبی، انسان کامل را از دیدگاه خود، تعریف و مصداقی بر آن را معرّفی کرده است؛ تعریف و مصداقی که اسلام و قرآن از انسان کامل، ارائه می‌دهند تعریف و مصداقی است جامع و کامل؛ و این به خاطر شناخت عمیق و همه جانبه­ای است که از انسان دارد مهمتر این که سرچشمه این کمال که انسان‌های کملی قصد وصل و وصال آن دارند «منبع وحی و حیات، خالق مطلق کاینات» است که انسان را به زدودن صفات بشری از خود و آراستن به صفات الاهی رهنمون می­گردد. این اندیشه در هریک از ادیان و مکتب‌های فلسفی تحت عنوان خاصی ظاهر آمده که در متن بدان پرداخته شده­است.

از آنجا که غالب آثار عرفانیِ ادب فارسی از سرچشمه و منبع فکری مشترکی بهره­ور گشته‌اند، دیدگاه‌ها و مفاهیم مشترکی دارند و یک مضمون واحد را به تعابیر گوناگون بیان کرده‌اند؛ در حقیقت قصد اول همه آن­ها، ارائه و ترسیم کلیتی از مفهوم جامع «حقیقت محمدیه» بوده است در قالب تعابیری متفاوت. این مفهوم در گستره ادب فارسی بازتاب وسیعی دارد و کمتر اثری با مایه و مضمون عرفانی می‌توان یافت که این مفهوم بلند به توعی در آن انعکاس نیافته یاشد؛ از قرن دوم در اقوال صوفیه و اهل زهد و تذکیر گرفته تا قرن هفتم در زبان سنایی، عطار نیشابوری، نظامی گنجئه‌ای، جلال‌الدین محمد مولوی، ابن عربی و شبستری و ... حتی امروز نیز در بسیاری از آثار اهل ادب و عرفان نشان و رگه‌هایی از آن را می­توان دید.  

بسیاری از شاعران و تذکره نویسان، آثار خود را با مدد گرفتن از نور محمّدی زینت بخشیده­اند تأمل در آثارشان نشان می‌دهد که در اندیشه «حقیقت محمّدیه» نیز مسئله ولایت، دارای وحدت نظر و اندیشة مشابه هستند، چرا که معتقدند «حقیقت محمّدی» مظهری است که حق به صفات و اسماء، خود را در او می‌نمایاند و یا هستۀ مرکزی است که جامع صفات الاهی است و آن را در خود  منعکس می­کند. نام حضرت محمّد مصطفی به عنوان مظهر حق و حقیقت، همواره درشعر شاعران تکرار شده است. آنان حضرت رسول را مظهر، اسوه و انسانی می‌شناسند که تاریخ نظیر او را به خود ندیده است. بايد به دامن كرامت و حقيقت حضرت ختمى مرتبت دست توسّل زده و آن حضرت را به حقيقت شناخت چرا كه پيروى حقيقى از او، ما را به سرمنزل مقصود «شناخت معبود» رهنمون شده، درهاى سعادت دنيا و آخرت را به روى ما باز مى‏كند.

 این نوشته بر آن است که حقیقت محمّدیه را در حوزة دین و ادبیات عرفانی پژوهش کند و به بررسی سابقه تاریخی و ریشه یابی این مفهوم در آرا و اندیشه‌ها و آثار بزرگان، و توضیح مفهوم «حقیقت محمّدیّه» از منظر دین، عرفان و ادبیّات، مخصوصاً بیان و توضیح آن در قالب اصطلاح، تعابیر و مفاهیم مختلف بپردازد.

 امید آن که این کار مختصر و قدم کوچک با همه نواقص و ایرادهایی که دارد، راهگشای ما و همه مشتاقان در شناخت و کسب نور «معرفت» باشد تا که ما را به نورالانوار برساند که «عشق کاری است که موقوف هدایت باشد». و مورد قبول اصحاب علم قرار گیرد و سرآغازی باشد برای پژوهشی­هایی کاملتر و دامنه دارتر، در بیان یا کشف نیروهای شناختی نهفته در نهاد آدمی.

           «مـعرفت  اصل شناسایی بود                 چـشـم دل را نـور بـیـنایی بـود

          در طریق معرفت نایی درست                 تا تو خود را باز نشناسی نخست»

                                                                        (لاهیجی، 1390: 44)

 

 

انتشارات علم و دانش به کوشش محمد تیموری در دی ماه 1387 بنیان گذاشته شد.

در طول سال های فعالیت کتاب های بسیاری در حوزه های مختلف از ادبیات و فرهنگ گرفته تا سیاست و اقتصاد و صنعت به زیور طبع آراسته شد. 

خرید آنلاین میسر است!

با استفاده از همه کارتهای عضو شتاب

تماس با ما

  •  
    تهران، میدان انقلاب، خیابان انقلاب، بین خیابان دوازده فروردین و خیابان اردیبهشت، ساختمان 310، طبقه زیرزمین
  •  
    66415459-60
  •  
    ۶۶۴۶۲۷۴۲
با لا